Ռուսական տեղեկատվական ազդեցությունը Հայաստանի վրա 2026 թվականի օգոստոսին
Updated: Oct 2
Վերլուծական մեկնաբանություն
Սույն վերլուծությունը պատրաստվել է «Հայաստանի հակա-FIMI կենտրոն 2026» (Armenia Counter-FIMI Hub 2026) նախագծի շրջանակներում իրականացվող վերլուծական աշխատանքների մաս ձևավորելով։ Այն օպերատիվ և վերլուծական նախաձեռնություն է, որի նպատակն է ամրապնդել Հայաստանի կարողությունները՝ օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիաները և միջամտությունները (FIMI) հայտնաբերելու, փաստաթղթավորելու և վերլուծելու գործում:
TՆախագիծը միավորում է հայաստանյան հասարակական կազմակերպությունների ցանցը, FIMI-ի հայտնաբերման միասնական մեթոդաբանությունը, փորձագիտական մենթորությունը և օպերատիվ կենտրոնը, որտեղ մասնակիցները մոնիտորինգի են ենթարկում տեղեկատվական միջավայրը, հայտնաբերում են հնարավոր միջադեպերը, իրականացնում են դրանց ստուգումն ու դասակարգումը, ինչպես նաև պատրաստում են վերլուծություններ, նախազգուշացումներ և դեպքերի ուսումնասիրություններ՝ համատեղ վերլուծական և ապացուցողական ստանդարտների համաձայն:
«INFO OPS Polska» հիմնադրամը, համագործակցելով Արտաքին քաղաքականության և անվտանգության Երևանի կենտրոնի հետ, աջակցում է նախագծի վերլուծական կարողությունների զարգացմանը՝ համատեղելով տեղեկատվական-հոգեբանական գործողությունների հայտնաբերման, FIMI-ի վերլուծության և իրավիճակային գնահատման փորձը հայաստանյան տեղեկատվական միջավայրի վերաբերյալ տեղական փորձագետների գիտելիքների հետ:
Ներկայացված վերլուծությունը ARM CFH 26-ի ընթացիկ աշխատանքների արդյունքներից մեկն է և կենտրոնանում է այն նարատիվների (պատումների), համոզման տեխնիկաների և ազդեցության մեխանիզմների հայտնաբերման վրա, որոնք կիրառվել են ռուսական քարոզչական ապարատի կողմից Հայաստանի լսարանի նկատմամբ 2026 թվականի օգոստոսին:
Հրավիրում ենք Ձեզ ծանոթանալու նախագծի շրջանակներում իրականացված մոնիտորինգի և վերլուծությունների արդյունքների առաջին մասին: Ներկայացված նյութը ուրվագծում է ռուսական տեղեկատվական ազդեցության կարևորագույն նարատիվները, համոզման մեխանիզմներն ու ուղղությունները Հայաստանի նկատմամբ, որոնք հայտնաբերվել են տեղեկատվական միջավայրի շարունակական դիտարկման ընթացքում: Հրապարակումը հանդիսանում է ավելի լայն վերլուծական աշխատանքի մաս, որի նպատակն է հայտնաբերել օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիաներն ու միջամտությունները և գնահատել դրանց հնարավոր նշանակությունը Հայաստանի անվտանգության և տեղեկատվական դիմակայունության համար:
Ռուսաստանը որպես «ռազմավարական անխուսափելիություն». Ինչպես է ռուսական քարոզչական ապարատը փորձում կանգնեցնել Հայաստանի աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշումը
2026 թվականի օգոստոսին Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրի մոնիտորինգը ցույց է տալիս, որ լսարանին ուղղված հաղորդագրությունները չեն սահմանափակվում միայն פרוռուսական տրամադրությունների խթանմամբ կամ Արևմուտքի պարզ քննադատությամբ: Դրա հիմնարար մեխանիզմն է՝ ստեղծել այնպիսի ընկալում, թե Մոսկվայից Երևանի ռազմավարական անկախացումը կհանգեցնի ավելի մեծ ծախսերի և սպառնալիքների, քան գոյություն ունեցող կախվածության պահպանումը։
Վերլուծված նյութում, որը ներառում է նաև «Sputnik Armenia»-ի, ռուս մեկնաբանների, փորձագետների, քաղաքական գործիչների և Հայաստանում գործող פרוռուսական տեղեկատվական ալիքների կողմից հրապարակված և վերահեռարձակված բովանդակությունը, հստակորեն կարելի է տարբերակել նորությունների սովորական հոսքը համոզման կրկնվող օրինաչափություններից: Հայաստանին վերաբերող յուրաքանչյուր նյութ չէ, որ կատարում է քարոզչական գործառույթ: Առաջին հերթին կարևոր են թեմաների ընտրության, իրադարձությունների մեկնաբանման և Հայաստանի առանձին մարտահրավերները ռազմավարական սպառնալիքի մեկ միասնական պատկերի մեջ կապելու կանոնավոր կերպով կրկնվող եղանակները։
Այս տեսանկյունից, օգոստոսյան ռուսական թեզերը ստեղծում են համեմատաբար հետևողական կառուցվածք. Ռուսաստանից հեռավորություն պահպանելը Հայաստանի համար պետք է նշանակի շուկաների կորուստ, թուլացած անվտանգություն, ենթակառուցվածքների և էներգետիկայի հետ կապված խնդիրներ, աճող կախվածություն Արևմուտքից, Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից ճնշումների մեծացում, իսկ երկարաժամկետ հեռանկարում՝ նաև սպառնալիք ազգային և մշակութային շարունակականությանը: Ռուսաստանը չի ներկայացվում սոսկ որպես «գրավիչ» գործընկեր. այն ավելի ու ավելի է ներկայացվում որպես «անփոխարինելի» կողմ:
Հայաստանը կարող է դժգոհ լինել Ռուսաստանից, բայց ի վիճակի չէ իրապես փոխարինել նրան
Սա վերլուծված ուղերձների կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն է։ Հայաստանին ուղղված ռուսական քարոզչական ապարատը չի կենտրոնացել Ռուսաստանի Դաշնության միանշանակ դրական կերպարի ստեղծման վրա։ Շատ դեպքերում հաղորդագրությունները նույնիսկ թույլ են տալիս լարվածության, շահերի բախման կամ Մոսկվայի հասցեին քննադատության հնարավորություն։ Միևնույն ժամանակ, այն հետևողականորեն ամրապնդում է մեկ այլ թեզ.
Հայաստանը կարող է դժգոհ լինել Ռուսաստանից, կարող է փորձել սահմանափակել իր կախվածությունը նրանից, բայց ի վիճակի չէ իրապես փոխարինել նրան:
Այս կառուցվածքը հատկապես ակնառու է տնտեսական բնույթի ուղերձներում։ Օգոստոսի սկզբին ռուսական շուկային փոխարինող եվրոպական այլընտրանքը ներկայացվում էր որպես տնտեսապես անիրագործելի։ Հաջորդող նյութերում հայտնվեցին տվյալներ ծիրանի արտահանման, առևտրաշրջանառության անկման և հայկական արտադրանքի ռուսական ու Եվրոպական միության գնումների ծավալների տարբերության մասին։ Օգոստոսի 17-ին ուղերձը հասցվեց գրեթե մաթեմատիկական ապացույցի. հայկական որոշ գյուղմթերքների եվրոպական գնումները իբր բազմակի անգամ ցածր էին, քան վաճառքը ռուսական շուկային։
Այս կերպ կառուցված նարատիվը նշանակություն ունի սովորական տնտեսական տեղեկատվության սահմաններից դուրս: Աշխարհաքաղաքականությունը թարգմանվում է քաղաքացու տնտեսական անվտանգության լեզվով։ Ստացողը պետք է մտածի ոչ թե արտաքին քաղաքականության ուղղության շուրջ վերացական վեճի, այլ զբաղվածության, եկամուտների, փոխարժեքի, արտահանման և տեղական բիզնեսի ապագայի մասին։ Հետևաբար, համոզման մեխանիզմը հիմնված է պոտենցիալ կորուստների և դեֆիցիտների մասին տեղեկատվության ընդգծման վրա։ «Ի՞նչ կարող է շահել Հայաստանը դիվերսիֆիկացման միջոցով» քարոզչական հարցը դուրս է մղվում հուշող կասկածներով՝ «ի՞նչ կարող է կորցնել Հայաստանը՝ հեռանալով Ռուսաստանից»։
Ծիրանի շուկայից մինչև «անվտանգության հովանոց»
Տնտեսությունը, սակայն, այս կառուցվածքի միայն առաջին մակարդակն է։ Հաջորդ փուլում ռուսական ուղերձները տարածում են «անփոխարինելիության» կատեգորիան անվտանգության ոլորտի վրա։ Ռուսաստանի զինվորական ներկայությունը, Հայաստանի անդամակցությունը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը (ՀԱՊԿ) և Մոսկվայի հետ նրա լայն հարաբերությունները ներկայացվում են որպես մի համակարգ, որի կազմաքանդումը կարող է թողնել Հայաստանին առանց իրական պաշտպանության:
Հատկապես հատկանշական է նյութերում հայտնվող ՀԱՊԿ-ի նկարագրությունը՝ որպես «անալտերնատիվ (այլընտրանք չունեցող) անվտանգության հովանոց»։ Սա քարոզչության մեջ պարզապես ակնարկ չէ այն մասին, որ անվտանգության ռուսական մոդելն ավելի գրավիչ է, քան արևմտյանը։ Սա շատ ավելի հեռուն գնացող ուղերձ է. գործնականում որևէ այլընտրանք գոյություն չունի:
Այսպիսով, Հայաստանի ռազմավարական ինքնավարության շուրջ բանավեճը սահմանափակվում է կեղծ երկընտրանքով։ Երևանը կարող է կամ մնալ ռուսական համակարգի մաս, կամ հայտնվել ընդհանուր անվտանգության համակարգից դուրս։
Բազմավեկտոր քաղաքականության գաղափարը ենթարկվում է նմանատիպ նվազեցման։ «Դիվերսիֆիկացումը»՝ մի հայեցակարգ, որն իր բնույթով ենթադրում է չափազանց մեծ կախվածության սահմանափակում՝ միաժամանակ մի քանի հարաբերություններ զարգացնելու միջոցով, իմաստային առումով վերածվում է Ռուսաստանի հանդեպ «թշնամանքի ապացույցի»։ Արդյունքում, համագործակցությունը Եվրոպական միության, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կամ Ուկրաինայի հետ ներկայացվում է ոչ թե որպես գոյություն ունեցող քաղաքականության լրացում, այլ որպես Հայաստանի անցում թշնամական ճամբար։ «Ռուսաստանի հետ» և «Ռուսաստանի դեմ» հասկացությունների միջև եղած տարածությունը գրեթե ջնջվում է ուղերձներից։
Ուկրաինան որպես Հայաստանին ուղղված նախազգուշացում
Այս տրամաբանությունն ամրապնդելու համար օգտագործվող ամենաուժեղ գործիքներից մեկը այսպես կոչված ուկրաինական անալոգիան (համեմատությունն) է։
Հայերին ուղղված ռուսական հաղորդագրություններում նշվում է, թե Արևմուտքը իբր պատրաստում է Հայաստանին դառնալ հերթական «հակառուսական պետությունը»։ Եվրոպական ինտեգրումն այս նարատիվում ներկայացվում է ոչ թե որպես արդիականացման գործընթաց կամ ինքնիշխան պետության քաղաքական ընտրություն, այլ որպես մեխանիզմ՝ այն աստիճանաբար վերածելու «Մոսկվայի հետ դիմակայության» գործիքի։
Բացահայտորեն հայտնվում է այն տեսակետը, որ Արևմուտքին պետք չէ հենց ինքը՝ Հայաստանը, այլ պետք է ևս մեկ պետություն, որը կկատարի «հակառուսական» գործառույթ։ Այս սխեմայում Ուկրաինան ծառայում է որպես ապագայի բացասական մոդել. արևմտյան կողմնորոշումը հանգեցնում է Մոսկվայի հետ հակամարտության, ապակայունացման և, ի վերջո, պատերազմի:
Այս համեմատությունների նշանակությունը միայն Արևմուտքի քննադատության մեջ չէ։ Դրանց գործառույթն է՝ աշխարհաքաղաքական որոշման ընկալումը վերածել էկզիստենցիալ (գոյաբանական) խնդրի։ Եթե Ուկրաինան ներկայացվում է որպես «խորհրդանիշ» այն բանի, թե ինչ է պատահում ռուսական ազդեցության գոտուց դուրս եկող պետությունների հետ, ապա Հայաստանի հիմնարար վերակողմնորոշման ցանկացած փորձ կարող է ներկայացվել որպես արդեն իսկ ծանոթ սցենարի սկիզբ։
Այսպիսով, քարոզչությունը կառուցում է կախվածությունների հուշող հաջորդականություն, որտեղ Հայաստանի մերձեցումը Արևմուտքի հետ ներկայացվում է որպես մի գործընթացի առաջին փուլ, որը հանգեցնում է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների անխուսափելի խզմանը։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի աճող քաղաքական և տնտեսական դիմակայությունը, որին հաջորդելու է անվտանգության գոյություն ունեցող երաշխիքների աստիճանական կորուստը և Հայաստանի հայտնվելը առանց իրական աջակցության։ Նման կերպ կառուցված սցենարի ավարտը պետք է լինի պետության ռազմավարական մեկուսացումը, արտաքին ճնշումների նկատմամբ խոցելիության մեծացումը և այնպիսի ճգնաժամը, որը համեմատելի է այն պետությունների փորձի հետ, որոնք ռուսական ուղերձներում ծառայում են որպես նախազգուշական օրինակներ արևմտյան կողմնորոշում ընտրելու հետևանքների մասին:
Փաշինյանը որպես «կազմաքանդման ճարտարապետ»
Ռուսական ուղերձներին անհրաժեշտ է ոչ միայն արտաքին հակառակորդ, այլև ներքին մեղավոր: Այս գործառույթը կատարում է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։
Նա հետևողականորեն ներկայացվում է ոչ թե որպես ռազմավարական որոշումներ կայացնող քաղաքական գործիչ, այլ որպես իռացիոնալ առաջնորդ, որն գաղափարապես հանձնառու է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խզմանը և պատրաստ է այդ նպատակով կրել տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական ծախսեր։ Փաշինյանի դեմ ուղղված ամենաագրեսիվ նյութերում նրա քաղաքականությունը նկարագրվում է որպես «քաղաքական թմրություն», որը կարող է հանգեցնել «տնտեսության կործանմանը՝ հանուն Արևմուտքի գոհացման»։
Պատասխանատվության անձնավորումն ունի կարևոր օպերատիվ նշանակություն։ Այն հնարավորություն է տալիս տարբեր ոլորտներից ծագող խնդիրները կապել մեկ միասնական պատճառահետևանքային շղթայի մեջ։
Ռուսաստանի հետ առևտրի անկո՞ւմ: Փաշինյանի քաղաքականության արդյունքն է։
Խնդիրներ ռուսական ձեռնարկությունների հե՞տ: Փաշինյանի քաղաքականության արդյունքն է։
Հայ Առաքելական Եկեղեցու շուրջ հակամարտությո՞ւնը: Նույն նախագծի տարր է։
Հարաբերությունները Ուկրաինայի հե՞տ: Խզման ևս մեկ ապացույց։
Սահմանադրական բանավե՞ճը: Նախկինում գոյություն ունեցող Հայաստանի կազմաքանդման հաջորդ փուլը։
Այսպիսով, ի հայտ է գալիս մանիպուլյացիա և մեկնաբանման մոդել պարտադրելու փորձ, որտեղ առանձին քաղաքական, տնտեսական և ինստիտուցիոնալ որոշումները դադարում են գործել որպես անջատ իրադարձություններ։ Դրանք դառնում են մեկ միասնական պլանի իրականացման ենթադրյալ ապացույցներ։
Հենց այս կետում է, որ քարոզչության վերլուծությունը խաչվում է դավադրության տեսությունների մեխանիզմի հետ։ Այն չի տրամադրում համակարգված գործողության գոյության ապացույցներ։ Բավական է միայն բազմիցս համադրել իրադարձությունները, մինչև դրանց համատեղ հանդես գալը սկսի ընկալվել որպես փաստ՝ հիմնված ստացողների դեդուկտիվ (մտահանգման) գործընթացների վրա։
Եկեղեցին, պատմությունը և սահմանադրությունը. աշխարհաքաղաքականությունը փոխադրվում է ինքնության մակարդակ
Օգոստոսի կեսերին տեղի է ունենում տեսանելի որակական փոփոխություն։ Քարոզչական արշավը դադարում է հիմնականում վերաբերել առևտրին, ՀԱՊԿ-ին կամ Արևմուտքի հետ հարաբերություններին։ Հայ Առաքելական Եկեղեցուն, պատմական հիշողությանը, սփյուռքին և պետության սահմանադրական սահմանմանը վերաբերող հարցերը ավելի ու ավելի են ներառվում ուղերձների մեջ։ Սա այն պահն է, երբ քարոզչությունը փորձում է աշխարհաքաղաքական իրավիճակի ընկալումը վերածել ենթադրյալ «ինքնության շուրջ հակամարտության»։
Հայաստանի իշխանությունների գործողությունները Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ, ներառյալ եկեղեցական հիերարխիայի (նվիրապետության) և դրա ղեկավարի հետ սրվող հակամարտությունը, ռուսական ուղերձներում ներկայացվում են ոչ թե որպես պետություն-եկեղեցի հարաբերություններին, առանձին հոգևորականների պատասխանատվությանը կամ նրանց քաղաքական գործունեության ծավալներին վերաբերող ներքին վեճ, այլ որպես հայոց պետականության և ինքնության ավանդական ինստիտուտների թուլացման շատ ավելի լայն գործընթացի մաս: Եկեղեցին դիրքավորվում է որպես Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունից անկախություն պահպանած վերջին կառույցներից մեկը, իսկ դրա ներկայացուցիչների նկատմամբ իշխանությունների գործողությունները մեկնաբանվում են որպես սոցիալական ընդդիմություն մոբիլիզացնելու ունակ ինստիտուտը հպատակեցնելու կամ վերացնելու փորձ։ Վերլուծված ուղերձներում հատկապես աչքի է ընկնում այն թեզը, թե վարչապետը ձգտում է «ոչնչացնել Հայաստանյայց Եկեղեցին», քանի որ այն վերջին ինստիտուտն է, որին իշխանություններին չի հաջողվել կոտրել։ Հաջորդող քարոզչական նյութերում այս հակամարտությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես հակաեկեղեցական գործողություն, այլ նույնիսկ որպես «հականացիոնալ» (հակազգային)՝ դրան տալով ինքնության վրա հիմնված և բարոյական չափում: Հետևաբար, քարոզչական մեխանիզմը կայանում է վեճի կենտրոնը տեղափոխելու մեջ. քննադատվում են ոչ թե պարզապես իշխանությունների կոնկրետ որոշումները, այլ ազգի պատմական շարունակականությունը, նրա կրոնական ու մշակութային ավանդույթը խորհրդանշող ինստիտուտը թուլացնելու մտադրությունը։ Արդյունքում, կառավարության և եկեղեցական հիերարխիայի միջև հակամարտությունը ներառվում է «նախկինում գոյություն ունեցող Հայաստանի» ենթադրյալ կազմաքանդման ավելի լայն նարատիվի մեջ, որը միաժամանակ ընդգրկում է աշխարհաքաղաքական կողմնորոշման փոփոխությունը, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերանայումը, սահմանադրական բանավեճը և հայկական ինքնության ավանդական հենակետերի վերասահմանումը։
Լայն արձագանք ստացած դեպքը կապված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի 103-ամյա հայ վետերան Ռոզալիա Աբգարյանի պլանավորված հարցաքննության հետ, ում 2026 թվականի օգոստոսի կեսերին Հայաստանի հակակոռուպցիոն դատարանը կանչել էր ցուցմունք տալու որպես վկա։ Դատական գործը վերաբերում է «Ուժեղ Հայաստան» քաղաքական միավորման կողմից նախընտրական քարոզչության ժամանակ քարոզչության արգելքը խախտելու կասկածներին։ Վետերանի ցուցմունքը կրում էր ընթացակարգային բնույթ, և նրա տարիքի ու առողջական վիճակի պատճառով դատարանը հարցաքննությունը նշանակել էր հեռավար կարգով։
Այս իրադարձությունը ակտիվորեն շահարկվեց ռուսական քարոզչական ապարատի կողմից ոչ թե որպես իրավական կամ ընթացակարգային բնույթի առանձին դեպք, այլ որպես մի խորհրդանիշ, որը վկայում է այն մասին, որ Հայաստանը իբր հեռանում է իր սեփական պատմությունից և արժեքների նախկին համակարգից։ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը իրավիճակը ներկայացրեց որպես «բարոյական անկման» դրսևորում՝ այն ուղղակիորեն կապելով Եվրոպական միության հետ Երևանի մերձեցման և Ուկրաինայի հետ հարաբերությունների զարգացման հետ։ Այսպիսով, առանձին իրադարձությունը ներառվեց շատ ավելի լայն նարատիվի մեջ, համաձայն որի՝ Հայաստանի արևմտամետ վերակողմնորոշումը պետք է հանգեցնի ոչ միայն արտաքին քաղաքականության փոփոխության, այլև «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի խորհրդահայ համատեղ փորձի» հիշողության մերժմանը, վետերանների սերնդի հանդեպ հարգանքի թուլացմանը և ավանդույթների հետ խզմանը: Այս մեխանիզմը ծառայում է իշխանությունների քաղաքականության բարոյական դեպլեգիտիմացմանը (օրինականությունից զրկելուն). ԵՄ-ի կամ Ուկրաինայի հետ հարաբերություններին վերաբերող որոշումները ներկայացվում են ոչ թե որպես ռազմավարական հաշվարկի տարր, այլ որպես պատմության հանդեպ անշնորհակալության և Հայաստանն իր ժառանգությունից միտումնավոր կերպով կտրելու ապացույց։ Արդյունքում, աշխարհաքաղաքական վեճը պետական շահերի մակարդակից տեղափոխվում է արժեքների, կոլեկտիվ հիշողության և ինքնության մակարդակ, ինչը մեծացնում է դրա էմոցիոնալությունը և ստացողի համար դժվարացնում է կառավարության կոնկրետ որոշումները բացառապես քաղաքական կամ պրագմատիկ տեսանկյունից գնահատելը։
Այս մոտեցմամբ արևմտյան կուրսը դադարում է նշանակել պարզապես արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների փոփոխություն։ Այն պետք է հանգեցնի պատմության և ազգային ինքնության հետ խզմանը։ Սա համոզման առանձնահատուկ ուժեղ մեխանիզմ է, քանի որ այն բանավեճը շահերի ոլորտից տեղափոխում է արժեքների ոլորտ։ Տնտեսական քաղաքականությունը կարելի է քննարկել։ Անվտանգության ռազմավարությունը կարելի է փոխել։ Շատ ավելի դժվար է պաշտպանել մի որոշում, որը հակառակորդին հաջողվել է ներկայացնել որպես սպառնալիք Եկեղեցու, կոլեկտիվ հիշողության և ազգային շարունակականության համար։
FIMI-ի (Օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիաների և միջամտությունների) վերլուծության մեջ այս դեպքը ծառայում է որպես դասագրքային օրինակ այն բանի, թե ինչպես է տեղական իրավական իրադարձությունը օպերատիվորեն կիրառվում իշխանությունների բարոյական դեպլեգիտիմացման նպատակով, և թե ինչպես է աշխարհաքաղաքական բանավեճը պրագմատիկ շահերի մակարդակից տեղափոխվում ինքնության ու պատմական հիշողության շուրջ էմոցիոնալ վեճի հարթություն։
Արևմուտքը. նախ Ձեզ կօգտագործի, ապա՝ բախտի քմահաճույքին կթողնի
Գործողության երկրորդ հենասյունը Արևմուտքի՝ որպես պոտենցիալ գործընկերոջ հետևողական դեպլեգիտիմացումն է։ Վերլուծված ուղերձներում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Եվրոպական միությունը չեն հայտնվում որպես գործընկերներ, որոնք Հայաստանին առաջարկում են համագործակցության այլընտրանքային մոդել։ Դրանք ներկայացվում են որպես դերակատարներ, որոնք առաջնորդվում են բացառապես սեփական «եսակենտրոն շահերով», օգտագործում են ժողովրդավարությունը որպես ազդեցության գործիք և հետաքրքրված են Հայաստանով առաջին հերթին Ռուսաստանին թուլացնելու հնարավորության պատճառով։
Այս կառուցվածքի ակնառու օրինակ է հայտնվում օգոստոսի 8-ին, երբ Դմիտրի Մեդվեդևը Հայաստանը պատկերում է որպես մի պետություն, որին Արևմուտքը մտադիր է գործիքային կերպով օգտագործել Ռուսաստանի հետ դիմակայության մեջ։ Այս ապատեղեկատվական կառուցվածքում Երևանը ոչ թե ԱՄՆ-ի կամ Եվրոպական միության գործընկերն է, այլ Մոսկվայի վրա ճնշում գործադրելու հնարավոր գործիք, որն օգտակար է այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրա աշխարհագրական դիրքը, արտաքին քաղաքականությունը և ռուսական ազդեցությունը թուլացնելու ունակությունը համապատասխանում են արևմտյան շահերին։ Միևնույն ժամանակ, քարոզչությունը հուշում է, որ այդ պոտենցիալը սպառելուց հետո Հայաստանը կթողնվի միայնակ՝ առանց անվտանգության տևական երաշխիքների և առանց իրական աջակցության ճգնաժամի դեպքում։ Մի քանի օր անց նույն սխեման աշխարհաքաղաքականության մակարդակից տեղափոխվում է տեխնոլոգիաների ոլորտ։ Արհեստական բանականության ենթակառուցվածքների ոլորտում հայ-ամերիկյան համագործակցության ընդլայնումը ներկայացվում է ոչ թե որպես տնտեսական արդիականացում կամ նոր կարողությունների ձեռքբերում, այլ «սերվերային գաղութի» մետաֆորի (փոխաբերության) միջոցով՝ որպես ռազմավարական ռեսուրսների յուրացման և Հայաստանը ԱՄՆ-ի շահերին ենթարկեցնելու գործընթաց։
Երկու դեպքում էլ կիրառվում է համոզման նույն մեխանիզմը. համագործակցության արևմտյան առաջարկը զրկվում է գործընկերային չափումից և վերասահմանվում է որպես կախվածության ու շահագործման ձև։ Ստացողը պետք է հանգի այն եզրակացության, որ Արևմուտքի հետ մերձեցումը չի մեծացնում Հայաստանի ինքնիշխանությունը, այլ հանգեցնում է մի կախվածությունը մյուսով փոխարինելուն, ընդ որում՝ վերջինս իբր պակաս կանխատեսելի է, ավելի ցինիկ և զուրկ պետության հանդեպ տևական պարտավորություններից։ Այս մոտեցմամբ քարոզչությունը ստեղծում է ուժեղ համոզմունք, որ Արևմուտքը ոչ թե արդիականացնում է Հայաստանը, այլ «տիրանում է դրան»։ Սա էական է, քանի որ ռուսական նարատիվը սեփական գրավչությունն ապացուցելու կարիք չունի, եթե նրան նախ հաջողվի անվավեր ճանաչել բոլոր հնարավոր այլընտրանքների վստահելիությունը։
Գագաթնակետ. օգոստոսի 24-ը և մեկ մեծ խզման կերպարը
Ամբողջ մեխանիզմն ամենից լիարժեք դրսևորվեց օգոստոսի 24-ին։ Կարճ ժամանակահատվածում ռուսական տեղեկատվական էկոհամակարգում կուտակվեցին տեղեկություններ՝ կապված Եվրոպական միությանը Հայաստանի անդամակցության հնարավոր գործընթացի սկզբի, ՀԱՊԿ-ին նրա անդամակցության ապագայի, ռուսական երկաթուղային կոնցեսիայի, Ուկրաինայի հետ հարաբերությունների, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հետ հակամարտության և սահմանադրության շուրջ վեճի հետ։
Այս հարցերից յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական համատեքստը։ Սակայն ուղերձներում դրանք դասավորվեցին մեկ միասնական տրամաբանական հաջորդականությամբ. Փաշինյանը ցանկանում է Եվրոպական միություն, ցանկանում է դուրս գալ ՀԱՊԿ-ից, սահմանափակում է ռուսական ենթակառուցվածքային ներկայությունը, աջակցում է Ուկրաինային, մնում է հակամարտության մեջ Եկեղեցու հետ և միջամտում է պետության սահմանադրական ինքնության գոյություն ունեցող հիմքերին։
Այսպիսով, ցրված որոշումները սկսում են թվալ մեկ միասնական քաղաքական նախագծի տարրեր՝ նախկինում գոյություն ունեցող Հայաստանի կազմաքանդման համակարգային գործողություն։ Միևնույն ժամանակ կիրառվեց ինտենսիվ կրկնություն։ ՀԱՊԿ-ին վերաբերող հայտարարությունները ինտենսիվորեն վերարտադրվում և վերամեկնաբանվում էին ռուսական ազդեցության ապարատի կողմից վերահսկվող տեղեկատվական միջավայրի տարբեր տարրերի կողմից՝ նպատակ ունենալով ստեղծել նարատիվի «համատարած հասանելիության» էֆեկտ։ Այսպիսով, ստացողը չէր բախվում մեկ առանձին ուղերձի, այլ հաղորդագրությունների մի ամբողջ շարքի, որոնք փոխադարձաբար «հաստատում էին» նույն մանիպուլյացիոն մեկնաբանությունը։
Ճնշման չորս մակարդակները
Արդյունքում, վերլուծված ուղերձները միաժամանակ ազդում են Հայաստանի անվտանգության ընկալման մի քանի չափումների վրա։ Ամենօրյա կենսամակարդակի հարթությունում ընդգծվում են ռուսական շուկայի կորստի, եկամուտների անկման, արտադրողների խնդիրների և տնտեսական կայունության թուլացման հետ կապված ռիսկերը։ Անվտանգության չափման մեջ Ռուսաստանի ներկայության կրճատումը ներկայացվում է որպես գործոն, որը մեծացնում է Հայաստանի խոցելիությունը Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից ճնշումների նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ, աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշումը տեղափոխվում է ինքնության մակարդակ՝ այն կապելով Եկեղեցու, պատմական հիշողության, սփյուռքի և պետականության ավանդական հիմքերի թուլացման հետ։ Այս ամենը ամբողջացվում է աշխարհաքաղաքական չափմամբ, որտեղ Արևմուտքը ներկայացվում է ոչ թե որպես Հայաստանի անկախությունն ամրապնդող գործընկեր, այլ որպես դերակատար, որը շահագործում է այն Ռուսաստանի հետ դիմակայության մեջ։ Այս կառուցվածքի ուժը բխում է մեկ նարատիվի ներսում տարբեր կատեգորիաների սպառնալիքների կուտակումից. տնտեսությունը, էներգետիկան, ենթակառուցվածքները, անվտանգությունը, տարածքը, Եկեղեցին և պատմությունը սկսում են գործել որպես պոտենցիալ կորստի նույն սցենարի տարրեր։
Քարոզչության նպատակը բացառապես «պրոռուսականությունը» չէ
Սա կարևոր եզրակացություն է դիտարկվող ժամանակահատվածի ուսումնասիրությունից։ Նման գործողության արդյունավետությունը չի պահանջում հայ հասարակությանը համոզել, որ Ռուսաստանը վստահելի, գրավիչ կամ բարեկամական պետություն է։ Բավական է հասնել շատ ավելի սահմանափակ նպատակի՝ փոփոխության գինը ներկայացնել ավելի մեծ, քան գոյություն ունեցող դասավորվածության մեջ մնալու գինը։ Այս համատեքստում ռուսական ազդեցության գործողությունը ձգտում է վախ սերմանել իր հասցեատերերի շրջանում։ Ստացողների, ովքեր անորոշ են փոփոխությունների հետևանքների հարցում, զգայուն են կորստի վախի նկատմամբ և ավելի ու ավելի քիչ են հակված ընդունելու աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշումից բխող ռիսկերը։
Ամփոփում
2026 թվականի օգոստոսին Հայաստանին ուղղված ռուսական ուղերձների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանց հիմնարար նպատակը Ռուսաստանի Դաշնության միանշանակ դրական կերպարի ստեղծումը չէր։ Ազդեցության շատ ավելի կարևոր տարր էր Ռուսաստանի ռազմավարական անխուսափելիության զգացողության ձևավորումը, այն ընկալումը, որ անկախ Մոսկվայի քաղաքականության գնահատականներից, Հայաստանը նրա հետ կապված է տնտեսապես, ենթակառուցվածքներով, զինվորական ու պատմական առումներով այնպիսի չափով, որը հնարավոր չէ արագ կամ անվտանգ կերպով փոխարինել։ Այս կառուցվածքում Ռուսաստանը ներկայացվում է ոչ այնքան որպես գրավիչ գործընկեր, որքան որպես մի կողմ, որի կորուստը պետք է առաջացնի ավելի մեծ ծախսեր, քան աշխարհաքաղաքական կողմնորոշման փոփոխությունից բխող հնարավոր օգուտներն են։
Այս նարատիվի հիմքը կազմված է չորս փոխլրացնող կերպարներից՝ Երևանի իռացիոնալ կառավարություն, ցինիկ և գործիքային կերպով գործող Արևմուտք, վտանգավոր տարածաշրջանային միջավայր և անփոխարինելի Ռուսաստան։ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունները ներկայացվում են որպես պատասխանատու պետության անվտանգության և զարգացման գոյություն ունեցող հիմքերի միտումնավոր թուլացման համար։ Եվրոպական միությունը և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հանդես են գալիս որպես դերակատարներ, որոնք Հայաստանով հետաքրքրված են առաջին հերթին որպես ռուսական ազդեցությունը սահմանափակելու գործիք։ Ադրբեջանն ու Թուրքիան ծառայում են որպես սպառնալիքի մշտական աղբյուր, որի նշանակությունը պետք է մեծանա Մոսկվայի հետ Երևանի կապերի թուլացմանը զուգընթաց։ Իսկ Ռուսաստանը դրվում է այնպիսի պետության դիրքում, որն ապահովում է հասանելիություն շուկային, ենթակառուցվածքներին, էներգետիկային, անվտանգության երաշխիքներին և տարածաշրջանում ռազմավարական հավասարակշռության տարր է հանդիսանում։
Այս կառուցվածքի արդյունավետությունը բխում է արտաքուստ անջատ իրադարձությունները մեկ միասնական մեկնաբանական շղթայի մեջ կապելուց։ Գյուղմթերքի արտահանման հետ կապված խնդիրները, երկաթուղային և էներգետիկ ոլորտների ապագան, հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի հետ, համագործակցությունը Ուկրաինայի հետ, մերձեցումը Եվրոպական միության և ԱՄՆ-ի հետ, իշխանությունների հակամարտությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ կամ սահմանադրական բանավեճը չեն գործում որպես առանձին հարցեր։ Դրանք ներկայացվում են որպես նույն գործընթացի հաջորդական ախտանիշներ՝ պետության գոյություն ունեցող մոդելի աստիճանական կազմաքանդում և «Հայաստանի հեռացում Ռուսաստանից»։ Արդյունքում, ստացողը ստանում է ոչ թե մեկ առանձին փաստարկ, այլ պոտենցիալ կորուստների մի ամբողջ ճարտարապետություն, որն ընդգրկում է տնտեսական, զինվորական, ենթակառուցվածքային, տարածքային և ինքնության հետ կապված անվտանգությունը։
Առանձնահատուկ կարևորություն ունի հնարավոր ընտրության շրջանակի հետևողական նեղացումը։ Դիվերսիֆիկացման քաղաքականությունը չի ներկայացվում որպես բազմաթիվ գործընկերների հետ հարաբերությունների զարգացման միջոցով Հայաստանի ինքնավարությունը մեծացնելու փորձ, այլ որպես անցում այսպես կոչված «հակառուսական ճամբար»։ Այս մոտեցման մեջ գործնականում տեղ չի մնում բազմավեկտոր քաղաքականության համար՝ ռուսական ազդեցության գոտում մնալու և Մոսկվայի հետ լիակատար խզման միջև։ Արևմուտքի հետ մերձեցումը միաժամանակ կապվում է Ուկրաինայի փորձի հետ, որը ծառայում է որպես նախազգուշական օրինակ այն պետությունների մասին, որոնք իբր բարձր գին են վճարում աշխարհաքաղաքական առումով Ռուսաստանից հեռանալու փորձի համար։
Ազդեցության մեխանիզմի տեսանկյունից ամենակարևոր կետն այն է, որ ուղերձները պարտադիր չէ հանգեցնեն Ռուսաստանի Դաշնության հանդեպ համակրանքի աճին։ Բավական է, որ դրանք մեծացնեն անորոշությունը, ռիսկերից խուսափելու միտումը և մտահոգությունները ռազմավարական փոփոխությունների հետևանքների վերաբերյալ։ Ստացողը պետք է հանգի այն եզրակացության, որ Մոսկվայից կախվածության սահմանափակումը կարող է նշանակել շուկաների կորուստ, տնտեսական վիճակի վատթարացում, անվտանգության երաշխիքների թուլացում, Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից ճնշումների մեծացում, վերահսկողության կորուստ ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ, իսկ երկարաժամկետ հեռանկարում՝ նաև ավանդական ինստիտուտների ու ազգային շարունակականության թուլացում։
Հետևաբար, վերլուծվող արշավի հիմնարար ուղերձը չէ «ընտրիր Ռուսաստանը»։ Այն ավելի նուրբ է և պոտենցիալ առումով ավելի վտանգավոր. «Ռուսաստանից հեռանալը հնարավոր է, բայց դրա գինը կարող է անընդունելի լինել Հայաստանի համար»։ Հենց այս անցումը՝ սեփական պետության գովազդումից դեպի յուրաքանչյուր այլընտրանքի ծախսերի մասին ընկալումների համակարգված կառավարում, հանդիսանում է Հայաստանի նկատմամբ ժամանակակից ռուսական տեղեկատվական ազդեցության ամենաբնորոշ տարրերից մեկը։ Արդյունքում, քարոզչությունը ստացողին ոչ այնքան առաջարկում է Ռուսաստանի հետ ապագայի գրավիչ տեսլական, որքան հետևողականորեն սահմանափակում է առանց Ռուսաստանի անվտանգ ապագա պատկերացնելու նրա ունակությունը։
Պատրաստվել է թիմի կողմից՝ Armenia Counter FIMI-HUB
Comments